Klimaatverandering leidt tot meer hittegolven, vaker extreme neerslag en langere droogteperioden. Bereiden steden zich hier niet op voor, dan raakt dat de gezondheid van bewoners, de leefbaarheid van buurten, het comfort in woningen en gebouwen, de arbeidsproductiviteit en uiteindelijk ook de economie. Een van de meest directe gevolgen is hittestress: een serieus en urgent probleem dat vraagt om aandacht in zowel het ontwerp van de openbare ruimte als in gebouwen zelf. Deze pagina is in het bijzonder relevant voor gemeenten, GGD'en, verzorgingstehuizen en ziekenhuizen, die tijdens hittegolven direct met de gevolgen te maken krijgen.
Boven een bepaalde temperatuur, die afhangt van zowel omgevings- als persoonlijke omstandigheden, kan het lichaam onvoldoende afkoelen. Dat heet hittestress. Het kan beginnen met een verminderd thermisch comfort, slaapverstoring en gedragsverandering zoals grotere prikkelbaarheid en agressie, en een afname van de arbeidsproductiviteit. Bij langduriger of zwaardere blootstelling kan hittestress ook tot serieuze hittegerelateerde aandoeningen leiden, zoals huiduitslag, krampen, oververmoeidheid, beroertes, nierfalen en ademhalingsproblemen. In het ergste geval kan hittestress zelfs leiden tot sterfte.
Tijdens hittegolven nemen zowel het aantal spoedeisende ziekenhuisbezoeken als de sterfte duidelijk toe. In Nederland stijgt de sterfte tijdens een hittegolf met ongeveer 12%, wat neerkomt op zo'n 40 extra sterfgevallen per dag. Deze cijfers maken duidelijk dat hittestress niet alleen een comfortkwestie is, maar ook een volksgezondheidsvraagstuk.
De meest kwetsbare groepen voor hittegerelateerde ziekte en sterfte zijn ouderen boven de 75 jaar en chronisch zieken, met name mensen met hart-, ademhalings- of nieraandoeningen. Tijdens de hittegolf van 2010 bleek dat ouderen veel klachten ondervonden en dat de hittebelasting voor hen aanzienlijk was: zelfs in rust werden lichaamstemperaturen van boven de 38°C gemeten.
Met de verwachte toename van zomerse en tropische dagen neemt ook het aantal dagen met verminderd thermisch comfort toe, zowel in het buitengebied als in de stad. Gezonde jonge mensen kunnen zich relatief goed aanpassen aan hitte; onderzoek laat zien dat de zweetproductie zich binnen zeven dagen kan verdubbelen, waardoor het koelvermogen toeneemt. Voor ouderen ligt dit anders: uit onderzoek in een klimaatkamer bleek dat een waarschuwingsperiode van drie dagen voorafgaand aan een hittegolf, net als bij jongeren, te kort is om voldoende te kunnen acclimatiseren.
Ouderen vertonen tijdens hittegolven bovendien vaak suboptimaal gedrag, doordat hun waarneming van temperatuur en dorst is verminderd. Belangrijke adviezen zijn daarom: voldoende drinken, geschikte (niet te warme) kleding dragen, niet te veel bewegen en op zoek gaan naar koele plekken. Veel ouderen zijn echter niet in staat om deze acties zelfstandig uit te voeren en hebben daarbij hulp nodig. Deze inzichten zijn ook verwerkt in het nationale hitteplan, dat richtlijnen biedt aan ouderen, familie, verzorgenden en zorginstellingen.
Een koel binnenklimaat kan veel verlichting bieden, maar onderzoek op basis van de KNMI'06-klimaatscenario's laat zien dat oververhitting binnenshuis door klimaatverandering vaker zal voorkomen, langer zal duren en in een groter deel van de Nederlandse woningen een rol gaat spelen.
Om de binnentemperatuur te beperken is het belangrijk om zoninstraling te voorkomen, bijvoorbeeld met (buiten)zonwering of rolluiken. Dat is zeker van belang bij goed geïsoleerde woningen: goede isolatie beperkt weliswaar warmteverlies in de winter, maar diezelfde isolatie zorgt er ook voor dat een oververhitte ruimte in de zomer minder snel afkoelt. Met goede zonwering kan de opwarming bijna volledig worden voorkomen.
Ouderen zijn vaak terughoudend met ventileren uit angst voor tocht en houden de ramen liever dicht. Toch is goed ventileren op momenten dat de temperatuur buiten lager is dan binnen, meestal 's nachts en in de vroege ochtend, erg effectief. Gebouwen kunnen daarnaast actief gekoeld worden, bijvoorbeeld met een WKO-systeem (warmte-koudeopslag). Airconditioning is als oplossing minder wenselijk: het werkt averechts doordat het warmte produceert in de stedelijke omgeving en door het energiegebruik bijdraagt aan klimaatverandering.
Hittestress staat zelden op zichzelf: het hangt nauw samen met de inrichting van de openbare ruimte en het watersysteem. Verharding houdt warmte vast, terwijl groen en water juist verkoeling bieden door schaduw en verdamping. Maatregelen die regenwater vasthouden en infiltreren, zoals een wadi, dragen daardoor niet alleen bij aan waterberging, maar ondersteunen ook een groenere en koelere inrichting van wijken. Een gedegen onderzoek en analyse van bodem, water en hitteknelpunten vormt de basis om deze opgaven in samenhang aan te pakken.
Net als bij wateroverlast werken wij bij hittestress stapsgewijs. Het begint met onderzoek en analyse van de knelpunten in een wijk of gebouw, gevolgd door ontwerp en toetsing van maatregelen die zowel hittestress als wateroverlast verminderen. Vervolgens zorgen wij voor de begeleiding van de uitvoering, zodat de maatregelen ook in de praktijk het verschil maken voor bewoners en kwetsbare doelgroepen. Een volledig overzicht van onze projecten vindt u op de projectenpagina.
Wilt u weten waar hittestress en wateroverlast in uw gemeente, wijk of vastgoed het grootste risico vormen, en welke maatregelen daar het meeste effect hebben? Wij denken graag mee. Met een vrijblijvende quick-scan brengen we snel in beeld welke knelpunten er spelen en welke aanpak daarbij past. Neem contact met ons op via onderstaand formulier of bel direct met 020-7865694.
Wilt u partner worden? Heeft u een vraag of juist een leuk idee, neem dan contact op met ons!
